Fot. St. Malara, 2008 r.

Zamek dobczycki jest przykładem zamku wyżynnego, gdyż usytuowany został na stromej górze, od południowego zachodu urwistej i zgoła niedostępnej, z płynącą u podnóża rzeką Rabą (obecnie Jezioro Dobczyckie). Stosowny dogodny dostęp znajdował się jedynie od wschodu, od strony równie wyniosłego i obwarowanego wzgórza miejskiego, od którego był odcięty głęboką fosą. Niewątpliwie najstarszy zamek wznosił się w najwyższym punkcie wzgórza nad owym niedostępnym urwiskiem, stanowiąc później zamek „górny”. Ale jeszcze w średniowieczu założenie objęło całość wzgórza, a na jego niższej platformie powstał zamek „dolny”, prawdopodobnie w miejscu pierwotnego podzamcza.

W świetle przeprowadzonych badań stosunkowo dużo można dziś powiedzieć o układzie przestrzennym zamku, mimo iż jego teren uległ uszczupleniu przez osuwisko stoku wzgórza od zachodu, powstałe w XIX wieku w wyniku działalności założonego tutaj kamieniołomu.

Zabudowania zamku górnego założone były na ogólnym planie zbliżonym do trójkąta, ciasno stłoczone z niewielkim wewnętrznym dziedzińcem (zachowany pierwotny bruk), na środku którego wykuto w skale ośmiometrowy otwór studzienny.

Prawdopodobnie najważniejszy punkt obrony i dominantę najwcześniejszego założenia stanowiła kwadratowa wieża. Wznosiła się ona zapewne w narożniku południowo–wschodnim, gdzie zachowały się szczególnie grube mury istniejącej kondygnacji piwnicznej i przyziemia (obecnie taras widokowy). W środkowej części (średnim zamku) istniała wieża okrągła, podparta widocznymi do dziś dwiema grubymi przyporami.

Od strony południowej znajduje się duży otwór okienny w kształcie bramy, później zamieniony na okno kaplicy (po zamurowaniu dolnej części otworu).

Pomieszczenia mieszkalne zajmowały zarówno skrzydła południowe, jak i północne, wschodnie i zachodnie. Niektóre z pomieszczeń musiały być bardzo reprezentacyjne, o wspaniałym wystroju wnętrz, o czym świadczy odnalezienie wielu ozdobnych elementów kamieniarskich pochodzących ze sklepień żebrowych, założonych jeszcze w XIV i XV w.

Do innych pięknych detali romańskich, gotyckich i renesansowych należą znalezione nadproża drzwiowe i okienne, gazony kwiatowe, ozdobne zwieńczenia szczytów ścian, posadzki, kafle piecowe. Podkreślają one bogactwo form wnętrz zamkowych.

Zamek gotycki został, jak wspomniano, w ostatnim dziesięcioleciu XVI w. przekształcony, staraniem Lubomirskich, w rezydencję renesansową. Z tego czasu pochodzą ich herby rodowe i kominek z kolumienką.

Zamek dolny, którego teren został uszczuplony osuwiskiem, założony został na rzucie nieregularnym. Jego układ, a częściowo nawet formy architektoniczne można odtworzyć teoretycznie w oparciu o dokładny opis zawarty w inwentaryzacji z roku 1620 ( interpretacja historyka sztuki J. Gadomskiego). W części wschodniej, opartej o zabudowania zamku górnego, znajdowała się brama wjazdowa z mostem zwodzonym, umocnionym basztą (wieża zegarowa), a na zewnątrz przedbramiem. Fragmenty przyziemia tegoż przedbramia znaleziono w czasie wykopalisk w 1966 r. Później zostały zrekonstruowane.

W dalszych pracach wykopaliskowych natrafiono na fundamenty filarów mostowych. Na lewo od baszty wjazdowej znajdowały się niewielkie pomieszczenia mieszkalne starostów, w dwóch kondygnacjach. Od północy, również w dwóch kondygnacjach, były stosunkowo duże pomieszczenia. W przyziemiu, zaraz na prawo od bramy, znajdowała się wielka izba, prawdopodobnie jadalnia i kuchnia (odkryte w 1972 r.).

Zabudowania wokół dziedzińca od północy i zachodu obiegał ganek. Należy przyjąć , że wieżę zegarową wieńczył hełm baniasty, zaś przedbramie, być może, grzebień attyki. Ocalałe relikty, niegdyś wspaniałego zamku dobczyckiego, wprawdzie w tak okaleczonej formie przywrócone do życia, są godnym szacunku i pietyzmu zabytkiem architektury obronnej i rezydencjonalnej, pomnikiem dziejów kultury polskiej, narodowej, wizytówką i perłą naszego miasta.